| Chương này bạn sẽ xác định góc nhìn và ngôi kể, một số lưu ý về trình bày thoại – đồng thời thực hành viết chương sách đầu tiên của mình. |
3.1. Cấu trúc cuốn sách
Có rất nhiều lý thuyết khác nhau về cách cấu trúc một cuốn tiểu thuyết. Cá nhân tôi thì không thật sự theo sát bất kỳ lý thuyết nào – ngoại trừ một điều duy nhất:
Mọi thứ bạn viết, hoặc có thể viết ra, đều có ba phần:
Khởi đầu – Phát triển – Kết thúc.
Đây là một thực tế không thể tránh khỏi.
Tiểu thuyết của bạn dĩ nhiên sẽ có phần mở đầu, chắc chắn có phần kết thúc, và mọi thứ ở giữa – chính là phần thân truyện.
Chúng ta sẽ chia cuốn tiểu thuyết thành ba phần lớn, hoặc ba hồi (acts), và mượn cấu trúc cổ điển từ triết gia Hy Lạp Aristotle.
Aristotle từng nói rằng mọi câu chuyện đều gồm ba phần:
- Act 1 – Mở đầu
- Act 2 – Phát triển (cao trào, xung đột)
- Act 3 – Kết thúc
Trong suốt khoá học này, bạn sẽ nghe mình nhắc tới Hồi 1, 2 và 3 (Act 1, 2, 3).
Thật ra bạn có thể gọi chúng là Phần 1–2–3 hay Chương 1–2–3, nhưng ở đây, chúng ta sẽ giữ theo cách gọi hồi để thuận tiện cho việc xây dựng cấu trúc truyện theo dòng kịch tính.
Chúng ta cũng sẽ chia truyện ra thành các chương nhỏ.
Bạn sẽ viết tổng cộng 20 chương, mỗi chương khoảng 2.500 từ, để sau 26 tuần kết thúc khoá học, bạn có một cuốn tiểu thuyết hoàn chỉnh dài 50.000 từ.
Việc giữ số chương và độ dài tương đối chính xác là cần thiết để lớp học vận hành hiệu quả.
Khi chúng ta bắt đầu, bạn sẽ cần viết mỗi tuần một chương (tức khoảng 2.500 từ mỗi tuần).
Và để dễ hơn, chúng ta sẽ chia ra thành mỗi ngày viết 500 từ, trong 5 ngày mỗi tuần.
✍️ Tóm gọn: Bạn chỉ cần viết 1 trang mỗi ngày, 5 ngày một tuần.
500 từ = 1 trang đánh máy = hoàn toàn khả thi, ngay cả khi bạn đang bận rộn với:
- công việc toàn thời gian,
- chăm sóc gia đình,
- học tập,
- hoặc thậm chí là cả ba thứ cùng lúc.
Dĩ nhiên, có lúc 500 từ mỗi ngày sẽ thấy như quá nhiều, và có lúc bạn thấy như vậy chưa đủ.
Có thể bạn muốn viết 1.000 từ hoặc nhiều hơn – điều đó không cấm,
nhưng rất quan trọng là:
Đừng vượt quá giới hạn 2.500 từ mỗi tuần.
Vì nếu bạn viết vượt, bạn sẽ lệch nhịp với lớp, và điều đó có thể ảnh hưởng xấu tới quá trình phát triển tiểu thuyết của bạn – nhất là khi các phần sau cần phản hồi từ bạn học.
Hãy tạo Bảng theo dõi quá trình viết trong 20 tuần cho bạn.
Bạn có thể dùng bảng này để ghi lại:
- Số từ đã viết mỗi ngày
- Ghi chú ngắn (ví dụ: cảm xúc hôm đó, ý tưởng bật ra, gặp khó khăn gì…)
Rất sớm thôi, bạn sẽ bắt đầu với phần đầu tiên.
3.2. Bắt đầu viết chương 1
Cuối cùng thì hành trình ấy cũng chính thức bắt đầu. Bạn có đang cảm thấy nhịp tim mình nhanh hơn một chút khi chuẩn bị đặt bút viết những dòng đầu tiên cho chương một của cuốn tiểu thuyết đời mình không?
Tôi hiểu cảm giác đó! Nó là sự pha trộn giữa một chút hồi hộp, một chút lo âu nhưng trên hết là niềm hy vọng lớn lao.
Với tư cách là một người cầm bút, tôi muốn chia sẻ với bạn vài “bí kíp” nhỏ để chúng ta cùng nhau đi qua những bước khởi đầu này một cách vững vàng nhất.
3.2.1. Lựa chọn “Ống kính” và “Thời gian” cho câu chuyện
Trước khi đặt bút viết chương một, bạn cần quyết định mình sẽ đứng ở đâu để kể chuyện. Trong tiếng Việt, sự linh hoạt của đại từ nhân xưng giúp chúng ta có những lựa chọn vô cùng phong phú:
Ngôi thứ nhất (Số ít – “Tôi”)
Đây là lựa chọn mang tính kết nối cảm xúc mạnh mẽ nhất. Người kể chuyện chính là nhân vật, trực tiếp xưng “tôi” để kể về những gì mình trải qua, thấy và cảm nhận.
- Ưu điểm: Tạo sự tin cậy tuyệt đối và giúp độc giả dễ dàng đồng cảm với nội tâm nhân vật.
- Hạn chế: Bạn bị giới hạn bởi những gì “tôi” biết. Bạn không thể biết người khác đang nghĩ gì nếu họ không nói ra.
Ngôi thứ ba Toàn tri (Omniscient)
Người kể chuyện giống như một “vị thần” đứng ngoài câu chuyện. Bạn biết tất cả mọi thứ: quá khứ, tương lai, suy nghĩ thầm kín của mọi nhân vật tại mọi thời điểm.
- Ưu điểm: Sự linh hoạt tối đa. Bạn có thể nhảy từ suy nghĩ của nhân vật A sang tâm trạng của nhân vật B trong cùng một chương.
- Hạn chế: Dễ khiến độc giả cảm thấy bị “loãng” cảm xúc vì không tập trung sâu vào một người duy nhất.
Ngôi thứ ba Giới hạn (Limited)
Bạn vẫn dùng tên nhân vật hoặc đại từ “anh ấy/cô ấy”, nhưng ống kính chỉ đi theo sát một nhân vật duy nhất. Bạn chỉ tiết lộ suy nghĩ và cảm xúc của nhân vật đó.
- Ưu điểm: Giữ được sự khách quan của ngôi thứ ba nhưng vẫn duy trì được chiều sâu cảm xúc như ngôi thứ nhất.
- Hạn chế: Người đọc sẽ không biết được ý đồ của các nhân vật phụ trừ khi nhân vật chính tương tác với họ.
Ngôi thứ hai (Hiếm gặp – “Bạn/Anh/Em”)
Đây là ngôi kể khó nhất vì nó xóa bỏ hoàn toàn khoảng cách giữa trang sách và người đọc. Thay vì đứng ngoài quan sát, độc giả bị “đẩy” thẳng vào tâm trí nhân vật, buộc phải thực hiện những hành động mà tác giả yêu cầu.
Ví dụ từ Haruki Murakami: Kafka bên bờ biển:
Trong tác phẩm này, Murakami không dùng ngôi thứ hai cho toàn bộ cuốn sách, nhưng ông dùng nó cực kỳ xuất sắc ở những đoạn thoại giữa nhân vật chính và “Cậu bé tên Quạ” (một bản thể khác trong tâm trí cậu).
“Cậu nhìn chằm chằm vào bức tranh trên tường một lúc lâu… Cậu đang cố gắng nắm bắt một điều gì đó mà chính cậu cũng không rõ. Cậu cảm thấy một sự rung động nhẹ trong lồng ngực.”
Tại sao Murakami làm vậy? Khi dùng “Cậu” (You), Murakami tạo ra một hiệu ứng thôi miên. Độc giả không còn đọc về một cậu bé tên Kafka nữa, mà cảm thấy như chính mình đang ngồi trong thư viện đó, đang mang trong mình nỗi đau và sự hoang mang đó. Nó biến câu chuyện thành một trải nghiệm cá nhân (Personal experience) vô cùng mãnh liệt.
Ví dụ từ Nguyễn Ngọc Tư: Các tập tản văn và truyện ngắn
Nếu Murakami dùng ngôi thứ hai để tạo sự “kỳ ảo” và “phân thân”, thì Nguyễn Ngọc Tư lại dùng nó để tạo sự thân mật. Trong nhiều tản văn, chị thường xưng “bạn” hoặc “anh”, “chị” với độc giả:
“Bạn đi giữa cánh đồng, nghe mùi rơm rạ nồng nàn lên tận cánh mũi. Bạn chợt nhận ra mình đã xa quê quá lâu rồi…”
Cách viết này khiến người đọc cảm thấy như đang ngồi bên một ấm trà, nghe một người bạn tâm tình về những điều ruột gan.
Tại sao nên thử ngôi thứ hai?
- Sự nhập vai tuyệt đối: Độc giả không thể đứng ngoài cuộc.
- Tính thử nghiệm: Phù hợp với những đoạn độc thoại nội tâm hoặc những phân cảnh nhân vật tự đối chất với chính mình (như đang soi gương).
Hãy cẩn trọng khi dùng ngôi kể này cho cả một chương dài, vì nó có thể khiến người đọc cảm thấy bị “áp đặt”. Tuy nhiên, nếu dùng để nhấn mạnh một khoảnh khắc sang chấn tâm lý hoặc một sự thức tỉnh, ngôi thứ hai sẽ là vũ khí sắc bén nhất giúp bạn chạm đến trái tim độc giả.
Một chút lưu ý về “Thì” trong tiếng Việt
Khác với tiếng Anh, tiếng Việt không chia động từ. Tuy nhiên, chúng ta dùng các “từ chỉ thời” như đã, đang, sẽ hoặc dựa hoàn toàn vào ngữ cảnh:
- Lối kể quá khứ: Mang lại cảm giác chiêm nghiệm, phù hợp với tiểu thuyết tâm lý hoặc lịch sử.
- Lối kể hiện tại: Tạo sự dồn dập, hồi hộp, giống như độc giả đang chứng kiến sự việc diễn ra ngay lúc này.
Lời khuyên chân thành: Với chương đầu tiên, bạn hãy thử viết một đoạn ngắn ở Ngôi thứ ba Giới hạn. Nó đủ “mở” để bạn giới thiệu thế giới, nhưng cũng đủ “sâu” để độc giả yêu mến nhân vật chính ngay lập tức.
3.2.2. Nghệ thuật trình bày: Hãy để trang viết “thở”
Đừng để người đọc lạc lối trong những khối chữ dày đặc. Sự rõ ràng là biểu hiện của một tư duy biên tập chuyên nghiệp.
- Đoạn văn: Hãy ngắt đoạn mỗi khi có một ý tưởng, hành động hoặc trình tự mới. Những đoạn văn ngắn giúp mắt người đọc được nghỉ ngơi và dễ dàng theo dõi mạch truyện hơn.
- Lời thoại: Đây là quy tắc vàng: Mỗi lượt lời của nhân vật phải nằm ở một đoạn riêng biệt. Ngay cả khi đó là một cuộc đối thoại ngắn, hãy hào phóng tặng cho mỗi câu trả lời một dòng mới.
Cách viết thoại:
Trong thế giới của những con chữ, dấu câu không chỉ là những ký tự khô khan mà chính là những “nốt nhạc” điều phối nhịp điệu của câu chuyện. Với một người viết, việc lựa chọn cách trình bày lời thoại cũng quan trọng như việc lựa chọn tông giọng cho nhân vật.
Tại Việt Nam hiện nay, có ba cách “gói ghém” lời thoại phổ biến mà bạn có thể cân nhắc tùy theo phong cách cá nhân:
Cách truyền thống: Sử dụng gạch đầu dòng (-)
Đây là cách viết quen thuộc nhất với độc giả Việt Nam, thường thấy trong các sách giáo khoa và văn học kinh điển.
- Cách dùng: Lời thoại thường đứng sau dấu hai chấm và bắt đầu bằng một dấu gạch ngang.
- Cảm giác mang lại: Tạo sự rõ ràng, tách bạch giữa phần kể và phần lời nói. Độc giả rất dễ theo dõi ai đang nói gì.
- Ví dụ:
Ông giáo nhìn tôi rồi bảo:
– Cụ cứ để đấy, tôi lo được.
Cách viết này được khuyên dùng cho sách thiếu nhi, các em còn qúa nhỏ để nhận diện sự phức tạp của văn bản.
Cách hiện đại: Sử dụng dấu ngoặc kép ("")
Cách này chịu ảnh hưởng từ văn học phương Tây và đang trở nên cực kỳ phổ biến trong các tiểu thuyết hiện đại.
- Cách dùng: Lời thoại được đặt trọn trong dấu ngoặc kép. Bạn có thể dùng dấu phẩy để ngăn cách lời thoại với phần dẫn dụ của tác giả.
- Cảm giác mang lại: Lời thoại hòa quyện mượt mà vào dòng chảy của văn bản, giúp nhịp truyện nhanh và liên tục hơn.
- Ví dụ:“Mình ở đây”, cô thì thầm, bàn tay khẽ chạm vào vai anh.
Cách thể nghiệm: Không dùng dấu hiệu nhận biết (Invisible Dialogue)
Đây là một phong cách khá mới mẻ, đòi hỏi sự tinh tế và bản lĩnh của người cầm bút. Nhiều tác giả đương đại (như Nguyễn Ngọc Tư trong một số truyện ngắn) đã bắt đầu sử dụng cách này để tạo ra một không gian văn chương đậm chất thơ và đầy ám ảnh.
- Cách dùng: Lời thoại không có gạch đầu dòng, không có ngoặc kép. Nó nằm ngay trong dòng văn xuôi, đôi khi chỉ được nhận diện qua đại từ xưng hô hoặc sắc thái riêng của nhân vật.
- Cảm giác mang lại: Tạo ra một sự mơ hồ có chủ đích, xóa nhòa ranh giới giữa thực và ảo, giữa suy nghĩ nội tâm và lời nói ra cửa miệng. Nó buộc độc giả phải đọc chậm lại, lắng nghe thật kỹ “giọng” của từng nhân vật để nhận ra họ.
- Thách thức: Nếu không kiểm soát tốt, người đọc sẽ dễ bị rối. Nhưng nếu thành công, tác phẩm của bạn sẽ có một chiều sâu và sức gợi vô cùng lớn.
- Ví dụ: Anh đứng đó nhìn ra cánh đồng xa xăm, nói thôi em về đi trời sắp mưa rồi, nhưng cô vẫn đứng im như một pho tượng.
Lời khuyên cho “chương đầu tay”
Việc lựa chọn cách trình bày nào phụ thuộc vào “màu sắc” mà bạn muốn tô điểm cho cuốn sách của mình:
- Nếu bạn muốn sự an toàn và rõ ràng, hãy chọn Gạch đầu dòng.
- Nếu bạn muốn sự chuyên nghiệp và nhịp nhàng, hãy chọn Dấu ngoặc kép.
- Nếu bạn muốn một sự đột phá, giàu tính biểu cảm và muốn thử thách sự thấu cảm của độc giả, đừng ngần ngại thử sức với Cách viết không dấu.
Dù bạn chọn cách nào, hãy nhớ giữ sự nhất quán trong suốt tác phẩm. Sự logic và mạch lạc trong cách trình bày chính là sự tôn trọng lớn nhất mà chúng ta dành cho độc giả của mình.
Bạn cảm thấy phong cách nào sẽ kể tốt nhất câu chuyện đang ấp ủ trong lòng mình?
Mẹo nhỏ: Hãy tập thói quen lùi đầu dòng bằng phím Tab cho mỗi đoạn văn mới. Nó khiến bản thảo của bạn trông chỉn chu và “đúng chất” tiểu thuyết hơn rất nhiều.
3.3.3. Cấu trúc ba phần: Linh hồn của mỗi chương truyện
Dù không thích những lý thuyết khô khan, chúng ta cũng khó lòng phủ nhận quy luật: Mọi thứ đều cần có Mở đầu – Diễn biến – Kết thúc.
Chương một chính là “khởi đầu của sự khởi đầu”. Nhiệm vụ của nó rất cao cả: Gieo vào lòng độc giả một sự tò mò không thể cưỡng lại. Nếu bạn không thể chiếm trọn trái tim họ ở chương này, họ có thể sẽ không đủ kiên nhẫn để lật sang chương hai.
Hãy viết sao cho đoạn kết của mỗi chương khiến người đọc không còn lựa chọn nào khác ngoài việc phải đọc tiếp ngay lập tức.
3.3.4. Viết là một cuộc chạy Marathon, không phải chạy nước rút
Đừng quá áp lực phải viết ra những câu mở đầu kinh điển ngay từ lần đầu tiên. Đây mới chỉ là bản thảo đầu tiên thôi mà!
- Đừng cầu toàn quá sớm: Đừng mất quá nhiều thời gian để cố vượt qua những tượng đài văn học. Mục tiêu quan trọng nhất lúc này là hoàn thành.
- Quy tắc 500 chữ: Hãy đặt ra định mức khoảng 500 chữ mỗi ngày. Trước khi viết tiếp, hãy dành chút thời gian đọc lại và chỉnh sửa nhẹ nhàng những gì đã viết hôm trước. Cứ như thế, bạn sẽ hoàn thành chương một (khoảng 2.500 chữ) chỉ trong vòng 5 ngày.
Viết lách là một hành trình cô đơn nhưng đầy hạnh phúc. Khi bạn hoàn thành chương một, hãy dũng cảm chia sẻ nó để nhận về những phản hồi chân thành.
Hãy luôn nhớ: Tử tế, bao dung và sẵn lòng giúp đỡ đồng nghiệp là cách tốt nhất để chúng ta cùng nhau tiến bộ.
Chúc bạn tìm thấy niềm vui trong từng con chữ! Bạn định chọn ngôi kể nào cho “đứa con tinh thần” của mình? Hãy chia sẻ cùng tôi nhé!
Freemum 
Bình luận về bài viết này